‍Þverá í Borgarfirði

Eftir Einar Fal Ingólfsson í samtali við Aðalstein Pétursson leiðsögumann við Þverá um árabil og Ingólf Ásgeirsson leigutaka árinnar

Veiðisvæði Þverár og Kjarrár í Borgarfirði er eitt hið gjöfulasta og þekktasta hér á landi, alls 74 km langt, með Litlu-Þverá. Þverá er þar af 28 km. Í raun er um eina og sömu ána að ræða, þar sem Þverá er neðri hlutinn, í farveginum niðri í byggð, en Kjarrá tekur við ofan afréttargirðingar. Getur laxinn gengið alla leið upp á Tvídægru á Arnarvatnsheiði,án nokkurrar teljandi fyrirstöðu þar sem engir fossar eru á leiðinni. Hliðaráin Litla-Þverá fóstrar einnig laxastofn en hún sameinast Þverrá nærri miðri á.

Í Þverá einni eru 78 merktir veiðistaðir. Veiðistaðirnir eru misvirkir eins og gengur, það fer eftir vatnsstöðu og göngum hvar laxinn er að finna; sumir breytast lítið milli ára en aðrir, og ekki síst þeir á eyrasvæðum geta breyst talsvert, eftir því hvernig möl færist til. Segja má að á öllum svæðum árinnar séu sannkallaðir lykilstaðirsem geta geymt mikið af laxi, og sumir frá fyrstu göngum og inn í haustið, en mjög víða má finna fiska, með góðri yfirferð og ástundun. Uppistaðan af veiðinni er sterkur smálax og Ingólfur segir að síðasta áratuginn hafi verið merkjanleg fjölgun á stórlaxi, sem sé mjög ánægjulegt, en eins og gengur breytileg milli ára.

Þetta er þrettánda árið sem Starir leigja þetta magnaða veiðisvæði, Þverá og Kjarrá, Litlu-Þverá og Brennu, sem er þar sem áin sameinast Hvítá. Þverá er veidd með sjö stöngum á jafn mörgum svæðum, svo þeir sem eru með hverja stöng hafa sitt aðskilda veiðisvæði og þar með mikið frelsi til að velja hvernig þeir verja vaktinni, hvort sem þeir standa við einn hyl eða hafa mikla yfirferð. Framan af veiðitímabilinu ganga í senn í Þverá laxar sem færa sig upp ána upp í Kjarrá, og svo sá hluti stofnsins sem hrygnir í Þverá. Ingólfur segir að þegar veiðin hefjist í júní séu öll svæði árinnar spennandi og engin leið að vita fyrirfram, fyrir utan 2-3 veiðistaði þar sem lax sest strax, hvar hann verði helst að finna. Dreifing laxins sé þannig mjög góð allt frá byrjun. Síðsumars koma svo göngur af sjóbirtingi inn á neðstu svæðin.

Ofarlega, þar sem áin rennur um tíma í tveimur giljum eða gljúfrum, breytast veiðistaðir ekki mikið milli ára. En á svæðinu sem tekur við neðan veiðihússins við Helgavatn, verða iðulega talsverðar breytingar enda streymir áin þá mikið til um malareyrar. Ingólfur bendir á að veiðisvæðin séu flest stór og í góðu vatni séu margir staðir inni, en veiðin verður afmarkaðri þegar vatnsstaðan er lægri. Suma staðina í giljunum á efstu svæðum þarf að hafa nokkuð fyrir því að veiða, þótt aðgengið hafi verið bætt umtalsvert, en þeir sem leggi það á sig nái oft að veiða vel. Síðasta veiðisumar var mjög gott og vatnið líka, enda var þá lax í langflestum nafngreindum hyljum, og líka víða á ómerktum stöðum.

Síðustu fjögur ár var sleppt árlega 30 þúsund sjógönguseiðum af stofni árinnar undir leiðsögn fiskifræðings, til að mæta áhrifum þurrkasumarsins 2019 en það hafði mikil áhrif á seiðabúskap á Vesturlandi. Því verkefni er nú lokið og áin að öllu leyti sjálfbær. „Veiðifélagið hefur alltaf lagt mikinn metnað í að hafa alla aðstöðu við Þverá til fyrirmyndar,“ segir Ingólfur. „Fyrir nokkrum árum lauk myndarlegum endurbótum á veiðihúsinu, sem var endurbyggt, stofan stækkuð og ný álma reist. Þar er því fyrsta flokks aðstaða fyrir gesti. Þetta er sjö stanga á og sjö svítur og sjö minni svefnherbergi í húsinu. Það er mikil ánægja með aðstöðuna.“

Ingólfur bætir við að við ána starfi hópur mjög reyndra leiðsögumanna við að aðstoða veiðimenn við ána; sumir hafa verið við ána í áratugi og séu að hluta heimamenn. Reynslan og þekkingin sé því ómæld. „Fólkið í sveitinni tengist ánni sterkum böndum. Áin er íbúnum kær og hún tengir saman samfélagið – hún er lífæð sveitarinnar og margir vinna við hana með einum eða öðrum hætti, í veiðihúsinu eða til dæmis við vega- og slóðagerð. Við höfum verið svo heppin að vera með sterkt og gott samfélag með okkur við ána.“ Margir veiðimenn hafa líka tengst ánni sterkum böndum og að stóru leyti veiðir hana fólk sem kemur aftur ár eftir ár; sumir hóparnir nú í allt að þrjá áratugi. „Svo er aðgengið að flestum stöðum árinnar frábært,“ segir Ingólfur. „Fyrir utan fáeina staði í gljúfrunum þá er leitun að á með betra aðgengi. Frá veiðihúsi og langeiðina niður að Brennu er vegur niður með ánni. Þótt stutt sé í Borgarnes og hringveginn þá erum við útaf fyrir okkur í Þverárhlíðinni.“

En þá er komið að því að við fetum okkur niður með Þverá, í leiðsögn Aðalsteins Péturssonar, með viðkomu á gjöfulustu veiðistöðum. Ekki er hægt að nefna alla en það þýður þó alls ekki að veiðimenn eigi ekki að kanna enn fleiri. Efstu fimm hylir eru í svokölluðu Efra gljúfri, sem kalla má eftirreitur Kjarrár, en eftir það og svokallað Neðra gljúfur aðeins neðar streymir áin að mestu um tiltölulega slétt flatlendi.

Efra gljúfur

Ekki fara margir niður í efstu staðina en það getur borgað sig. Þeir eru veiddir að norðan, veiðihúsmegin, nema Arnarstrengur. Mæla má með því að byrja í Myrkhyl og svo veiða Flatarhyl og Lindarhyl en þar eru frekar laxar fyrri hluta veiðitímabilsins, og í Arnarstreng líka, þar getur hann tekið víða í strengnum. Gott getur verið að vaða yfir á brotinu neðan við Lindarhyl og veiða Arnarstreng sunnan megin frá. Snasastrengur og Snasabreiða Snasi er neðsti staður í Efra gljúfri og veiddur að sunnanverðu. Þar er oft fiskur og getur verið frá klettshorninu í Snasastreng efst og svo niður allan hylinn. Það eru klappabelti niður með hylnum norðarmegin og laxinn er utan í þeim og alveg niður á breiðu.

Galti og Galtabreiða

Nær samliggjandi veiðistaðir, veiddir að sunnanverðu. Galti gefur alltaf einn og einn fisk en Galtabreiða hefur verið gjöful síðustu ár og er mjög skemmtilegur veiðistaður. Galtarbreiðan byrjar með beygju og veitt er alveg frá henni og niður á brot. Ofarlega í hylnum er klappabelti sem gengur fram í ána og andspænis því er aðal tökustaðurinn. Fyrir neðan breiðuna er bílvað yfir ána og leiðin upp að Snasa og Kjarrá.

Skiptafljót og næstu staðir

Skiptafljót er mjög þekktur og oft gjöfull veiðistaður, veiddur oftast að norðan og geymir oft mikið af laxi. Ofarlega í hylnum er klapparnef á móti eyrinni sem veitt er af, laxinn tekur í harða strengnum að nefinu og alveg niður á breiðu. Á breiðunni eru stórir steinar og í miklu vatni getur hann tekið alveg niður á brot. Neðan við Skiptafljót kvíslast áin og sameinast kvíslarnar aftur við stað sem heitir Örnólfur og er sá neðsti á svæði 7. Hylurinn er undir háum grasbrakka, beint niður af útihúsum við bæinn Örnólfsdal, og veiddur þeim megin. Hann lætur lítið yfir sér en í góðu vatni fyrri hluta sumars er hægt að lenda þar í skemmtilegri veiði.

Fúsi og Randver

Fúsi er djúpur staður og laxinn getur tekið alveg þaðan sem fellur niður í hylinn og niður í útfallið; hann gefur stöku lax. Randver er næstur, vænlegur langur strengur eða gjá í miðri ánni sem er veiddur af norðurbakkanum og þar getur verið nokkuð af fiski víða, frá flúðinni og niður á brot. Klettsfljótskvörn og Klettsfljót Þetta geta verið magnaðir veiðistaðir. Kvörnin gefur betur seinnipart sumars þegar vatnsstaðan lækkar og er laxinn ofarlega í kvörninni, í strengnum. En þegar mikið er í ánni fyrripart sumars er veitt á breiðunni fyrir neðan bergið. Vaðið er þar út á eyri og kastað á strenginn; þar er hægt að fá skemmtilegar tökur. Göngulaxinn liggur alveg niður í útfallið og er staðurinn sérstaklega góður á morgnana.

Neðra gljúfrið

Veiðistaðirnir í svokölluðu Neðra gljúfri eru merktir uppi við veg og liggja stígar eða kaðlar að styðja sig við niður að þeim. Lambakrókshylur er efstur og þar má setja í fisk í góðu vatni fyrri hluta sumars. Aðgengi að Myrkhyl neðri hefur verið bætt og þar er líka oft fiskur. Stekkjarkvörn er veidd í framhaldinu. Næstu staði þar fyrir neðan  -Gljúfrasetrengi, Ullarskarðshyl og Langadrátt - getur verið erfitt að veiða en þar er samt veiðivon.

Múlahylur og Múlakvörn

Neðra gljúrið endar við þessa staði, fyrir neðan veiðihúsið að Helgavatni. Menn kasta oft á Múlahyl og þar má reka í fisk, en svo er komið að Múlakvörn sem er eftirlætisstaður margra og þar á meðal Aðalsteins. Góður og gjöfull veiðistaður. Strengurinn rennur þarna meðfram kletti húsmegin. Betra er að vaða yfir frá bílastæðinu og veiða frá eyrinni. Varast skal að ganga upp nærri ánni því laxinn getur þá styggst. Best er að byrja að kasta fyrir ofan klapparhornið efst í kvörninni en rétt út af því er helsti tökustaðurinn. Neðst í kvörninni er stór stein og er veitt alveg niður að honum. Þegar áin er mjög vatnsmikil er ekki hægt að vaða yfir og þá færir laxinn sig líka ofar, er oft á breiðunni milli Múlahyls og Múlakvarnar.

Sporður og Skógarstrengur

Veiðistaðir á eyrunum neðan við Múlakvörn breytast oft talsvert milli ára. Af merktum stöðum er svo Sporður venjulega neðstur á svæði 6. Hann er breytilegur eins og þessir hylir á eyrunum en oft er hægt að setja í fisk þar. Hér áður var þetta iðulega mjög góður veiðistaður – eitt sumarið var hann fullur af laxi, og það borgar sig alltaf að kasta á hann og til dæmis hvíla Múlakvörn á meðan. Kastað er að kjarrinu og aðal tökustaðurinn er á móti skilti á grasbakkanum. Í Skógarstreng má oft hitta á fisk þegar vatn er þokkalegt.

Norðtungueyrar og næstu staðir

Norðtungueyrahyljir hafa númerin 46 til 48 á kortinu og þar koma staðir og fara en það getur oft verið gaman að reyna þar strengi og pytti, ekki síst þegar lax er á göngu, líka til að hvíla þá staði sem mest eru stundaðir. Þá kemur Stórlaxahylur sem er langur og djúpur niður með grasivöxnum bakka og gefur veiði flest árin. Smjöreyri gefur stöku lax. Af göngubrúnni ofan við Kirkjustreng má oft sjá laxa í Berghyl og vænlegra er að reyna við þá að vestanverðu og kasta í átt að berginu andspænis.

Kirkjustrengur

Einn þekktasti og gjöfulasti veiðistaður árinnar, veiddur að austanverðu. Á morgnana er vænlegt að byrja fyrir ofan brot sem er niður af Norðtungukirkju, við grjót sem eru þar í strengnum. Þar getur verið lax í góðu vatni, fyrir ofan sjálfan Kirkjustrenginn. En ef vatnstaðan er lág er laxinn allur í strengnum sjálfum og oft tökuglaður. Þarna er alltaf fiskur en strengurinn er bestur fyrri part sumars og er fyrstu vikurnar hvað líklegastur til að gefa laxa. Þeir geta tekið í strengnum alveg frá klapparhorninu þar sem fellur í hann og niður undir vað. Mest af fiski sést við klapparhornið en mikilvægt er að veiða áfram niður á breiðu, þar eru oft tökufiskar. Kirkjustrengur er neðsti veiðistaður á svæði 5. Bláhylur fyrir neðan Kirkjustreng gefur alltaf einn og einn lax og þá hefur síðustu sumur veiðst í nýjum hyl, Bláhylsstreng, nokkru ofar þar sem kvíslar úr Kirkjustreng koma aftur saman. Bláhylsstrengur og Bláhylur eru efstur veiðistaðir á svæði 4.

Guðnabakkastrengir efri og Barði

Efri Guðnabakki var um langt árabil afar góður veiðistaður en hefur verið brokkgengur á síðustu árum. Þetta er göngustaður og ef það er lax þarna tekur hann oft mjög vel, sérstaklega að morgni. Næstur er Barði, lítill staður, og í góðu vatni eru menn hvattir til að renna hratt einni flugu yfir hann.

Ármótakvörn og Hólmatagl

Hér taka við nokkrir af bestu veiðistöðum árinnar. Ármótakvörn og Hólmatagl eru fyrstir, sitt hvoru megin við fallegan gróðurríkan hólma sem LitlaÞverá rennur beggja megin við úr í Þverá. Í Litlu Þverá eru 29 merktir veiðistaðir. Starir seldu veiðileyfi í Litlu-Þverá um tíma en því er nú lokið og áin í umsjá einkaaðila sem leigir hana hluta sumars. Litla-Þverá er mjög mikilvæg fyrir vistkerfi Þverár og segir Ingólfur Ásgeirsson að áhersla sé lögð á að öllum veiddum laxi þar sé sleppt. Í góðu vatni gengur lax upp Litlu-Þverá en hluti stofnsins er yfir sumarið niðri í Þveránni og eflaust ein ástæða þess hvað hylirnir þar á þessu svæði eru gjöfulir. Á bakka Ármótakvarnar stendur fyrsta veiðihús Þverár, Enska húsið, sem Englendingar reistu árið 1904. Í dag er það sumarhús. Í Ármótakvörn er oftast fiskur. Hann getur tekið mjög ofarlega, þar sem fellur í strenginn, en besti tökustaðurinn er oft neðst í strengnum og í beygjunni. Neðar eru klettar og meiri lygna og þangað er líka kastað og alveg niður á grynningar. Hólmatagl hefur síðustu ár verið að gefa veiði, alveg frá horninu á hólmanum og niður streginn. Þarna stoppar oft göngulax og tekur vel.

Klapparfljót

Þá tekur við svæði 3 sem er það stysta en með tvo framúrskarandi stóra veiðistaði. Í góðu og meðalvatni er strengurinn efst heitasti staðurinn í Klapparfljóti. Líka er mjög góður möguleiki á töku við klapparnefið neðar. En ef vatnsstaðan er mjög há, þá er hann ekki í strengnum efst heldur má hitta á laxinn við klapparhornið en mest niðri á Klapparfljótsbreiðunni og alveg niður á brot. Þarna þarf að gefa sér góðan tíma. Óvanir veiðimenn gera stundum þau mistök í vestanátt að vaða yfir fyrir ofan strenginn og ætla sér að veiða strenginn af vesturbakka. En bakkinn er hár og þar ber þá við himinn svo allur lax hverfur úr strengnum á augabragði. Sama gerist ef menn fara út á klettinn.

Þórunnarhylur

Þetta er skemmtilegur og mikill veiðistaður, um tvö hundrað metra langur. Hægt er að byrja að veiða við bílastæðið á suðurbakkanum, og svo alveg niður á lygnu. Lax getur verið á öllu þessu svæði. Frekar neðarlega í hylnum er þríhyrndur steinn uppúr við fjærbakkann og oft mikið af laxi kringum hann. Svo er klapparbelti við strenginn og lax liggur utan í því. Flugurennslið er mjög skemmtilegt niður allan streng og sum ár er mikið af laxi í hylnum og er hann uppáhald margra veiðimanna.

Dranghylur, Selaklöpp og Gellir

Oft er lax í Dranghyl. Þetta er djúpur og mikill hylur og lax liggur við grjót um miðbikið en getur líka verið alveg niðri undir broti. Ef stutt á að staldra við er betra að taka köst af klettinum að austanverðu en vænlegra kann að vera að vaða yfir fyrir ofan þar sem fellur niður í hylinn og veiða fyrir neðan klöppina þeim megin. Selaklöpp næst þar fyrir neðan getur gefið fiska í góðu vatni og er veitt af austurbakkanum. Vaða þarf vel út fyrir ofan og fiskurinn liggur oftast fyrir ofan og út af klöppinni við vesturhornið. Næsti staður er svo Gellir, oftast sá besti á svæði 2. Þar veiðast fyrstu laxar sumarsins yfirleitt á því svæði. Garður er út í ána að sunnan og byrjað er að veiða við endann á honum og niður beygjuna, laxinn tekur oft út af læk sem þar kemur útí, en tökuvon er einnig niður allan strenginn þar meðfram klöpp. Veiða þarf alveg þangað til áin breiðir út sér og strengurinn róast. Heitasti tökustaðurinn er oft niður af broti sem má sjá við klöppina, út af lygnu viki sem oft er froða í. Þarna liggur lax yfirleitt allt sumarið.

Leynifitjarstrengur og næstu staðir

Leynifitjarstrengur er iðulega næst gjöfulasti staður á svæði 2. Hann er veiddur af vesturbakkanum, vaða þarf út og strengurinn er við austurbakkann. Veitt er alveg þaðan sem áin fellur niður í strenginn – í miklu vatni liggir lax stundum uppi á brotinu en í venjulegu vatni er hann fyrir neðan og niður allan streng, niður undir beygju. Fyrir neðan beygjuna tekur við Réttarkvörn og þar veiðast stöku fiskar. Þá eru Strengir næstir og veiðimenn eru hvattir til að gefa sér tíma til að renna flugu yfir þá, það getur oft gefið fisk. Áin skiptir sér fyrir neðan Strengi, þar má keyra yfir á jeppa og veiða svo af austurbakkanum veiðistaðinn Leyni sem er næstur. Það er lítill og skemmtilegur staður sem getur gefið fisk, byrjað er að veiða í beygjunni og veitt niður á brot. Leynir er síðasti veiðanlegi staðurinn á svæði 2.

Steinahylur og þar fyrir neðan

Í skiptingu veiðisvæðanna á síðustu árum hefur Steinahylur verið efstur á svæði 1. Við Steinahyl er byrjað að veiða alveg uppi í streng, þar kemur girðing niður og út af henni er oft góður tökustaður. Neðar sjást síðan stórir steinar niðri í hylnum og frá strengnum og niður fyrir steinana í miðjum hylnum er einn veiðistaður framan af sumri. Á haustin getur lax svo verið neðst, út af klapparhorni sem er neðst í Steinahylnum og niður breiðuna þar fyrir neðan. Þarf að vaða nokkuð vel út til að ná yfir að klappabeltinu þar og getur tvíhenda þá komið sér vel. Næst kemur Klapparnes, göngustaður sem ekki margir kasta á, en það má samt ná laxi þar og þegar sjóbirtingurinn mætir síðsumars fer hann oft að veiðast fyrst þar og í Lundahyl, sem er neðar.

Lundahylur

Á undanförnum sumrum hefur hinn fornfrægi veiðistaður Lundahylur komið inn öflugur að nýju, í staðinn fyrir Kaðalstaðahyl neðar sem lengi var lykil veiðistaður snemmsumars en hefur nú að mestu dotið út. Í Lundahyl er oft fullt af laxi og sjóbirting líka þegar líður á veiðitímann. Lundahylur er veiddur af austurbakkanum og byrjað þar sem fellur í hylinn. Farið er eftir eyri og veitt langleiðina niður að brúnni. Aðal tökustaðurinn er oft um miðbikið, á vesturbakkanum eru steinsteypubrot og út af þeim er brot í ánni, sem laxinn liggur mikið við. Beggja vegna brotsins og niður af því.

Bás og neðstu veiðistaðir

Meðan mikið vatn er í ánni getur Bás verið inni, þótt laxinn stoppi ekki lengur í Kaðalstaðahyl aðeins neðar eins og hann gerði áður. Fyrri part sumars ætti alltaf að veiða Bás. Strengur liggur með austurlandinu, byrja ætti að leggja fluguna í flúðina og lax getur tekið alveg niður að stórum steini sem rís upp úr strengnum. Mjög góður tökustaður er rétt ofan hans og niður með honum vestanmegin.

Frá Kaðalstaðahyl er áin hæg og breið. Þekktastir eru þar Kastalahylur og Ullarklöpp, sem er neðsti veiðistaður, en lítið er reynt að veiða þar fyrr en fer að hausta og þá er bæði hægt að fá þar birting og lax, en oft er svo mikið af laxi í Lundahyl að veiðimenn gleyma sér þar of fara ekki niðureftir. Neðar tekur svo Brennan við. Lýkur þar með þessari yfirreið niður með hinum góðu veiðistöðum í Þverá í Borgarfirði.

‍

‍