Tungulækur - veiðistaðalýsing

Eftir Einar Fal Ingólfsson í samtali við Theodór K.Erlingsson, leiðsögumann við Tungulæk um árabil.

Ljósmyndir: Theodór K. Erlingsson, Einar Falur Ingólfsson,Hanna K. Gunnarsdóttir, Maros Zatko og úr safni eigenda Tungulækjar.

Tungulækur í Landbrotisprettur tær og frjósamur upp í grónu Eldhrauninu, mikið til af vatni sem hefur síast úr kvíslum Skaftár gegnum hraunið. Hann er um 10 km langur en sá hluti sem þekktur er sem eitt besta veiðisvæði sjóbirtings sem fyrir finnst, er á þriðja kílómetra að lengd. Þessi á, sem af hógværð er kölluð lækur, fellur af austurkanti hraunsins í fossi sem er ekki fiskgengur og þar eru Fossinn og Breiðan, efstu og gjöfulustu veiðistaðirnir, í landi Tungu í Landbroti. Áin fellur fram dalverpið Guðbrandsdal, streymir svo undir Meðallandsveginn og þá er ekki langt niður í jökulfljótið Skaftá en um farveg hennar gengur hinn rómaði skaftfellski sjóbirtingur á reglubundinni leið sinni til sjávar, og aftur til baka á ýmsar uppvaxtarslóðir sínar. Tungulækur er ein fersksvatnsánna sem birtingurinn leitar í og er hann veiddur á þrjár dagsstangir, vor og haust. Og gæðin í veiðinni eru með hreinum ólíkindum – fyrir þá sem þekkja til þá kemur ekki á óvart að reyndir veiðimenn sem hafa lagt flugur sínar fyrir birtinga víða um lönd fullyrða að þau séu einstök í Tungulæk; þar sé einhver sú allra besta sjóbirtingsveiði sem mögulegt er að komast í.

Athafnamaðurinn Kristinn Guðbrandsson, sem kenndur var við fyrirtæki sitt Björgun, eignaðist jörðina Tungu og ána upp úr miðri tuttugustu öld. Með útsjónarsemi og heilmiklum tilflutningi jarðefna mótaði hann farveg Tungulækjar næst Skaftá en þar hafði jökulvatnið áður slæmst um flæður. Kristinn reisti seiðaeldisstöð fyrir laxa-og sjóbirtingsseiði nærri Hæðarlæk sem sameinast Tungulæk, og seinna tók Þórarinn sonur hans við Tungulæk og rekstrinum og sleppti lengi sjóbirtingsseiðum í all nokkrar sleppitjarnir sem enn má sjá við farveginn, þótt löngu sé hætt að sleppa seiðum í ána sem er alveg sjálfbær. Nýir eigendur Tungulækjar hafa á síðustu árum reist tvö glæsileg og einstaklega vel búin hús fyrir veiðimenn í Guðbrandsdal, í göngufæri frá veiðistöðum Tungulækjar.

Ólík veiðitímabil

Veiðistaðirnir eru ekki margir, um tuttugu hafa nafn en vitaskuld má oft finna og setja í fiska víðar. Og veiðitímabilin eru tvö, vor og haust. Yfir sumarið eru engir veiðimenn við Tungulæk enda birtingurinn þá úti fyrir ströndinni, í góðu æti ogað bæta á sig holdum áður en þeir sem hrygna taka að ganga seint í júlí. Haustveiðin hefst 20. ágúst og er veitt í tvo mánuði. Á vorin hefst veiðin hinsvegar 1. apríl og er veitt fram yfir miðjan maí. Þá veiðist mikið af kröftugum geldfiski, tveggja til fimm punda fiskum, auk stærri hrygningarfiska. Veiðin á stangirnar þrjár, á þeim um þremur og hálfa mánuði sem veitt er, er einfaldlega frábær; síðustu árin hafa í kringum 1.000 birtingar verið færðir til bókar, auk nokkurra laxa og sjóbleikja. Það eru rúmlega þrír fiskar á dag á stöng að meðaltali, talsvert er af 80 til 90 cm birtingum og þeir stærstu allt að 100 cm langir.

Veiðin á vorin í Tungulæk er mjög ólík þeirri á haustin, bæði hvar fiskinn er að finna og hvernig best er að bera sig að. Theodór K. Erlingsson hefur yfir tveggja áratuga reynslu af veiðum og leiðsögn við Tungulæk. Hann þekkir því allar holur og strengi þar sem fiskur gæti leynst, á merktum stöðum sem ómerktum.

Ég spyr Theodór fyrst hvernig hann beri sig að í vorveiðinni. Hann segir að þá sé afar ólíklegt að nokkur fiskur taki á Breiðunni, efsta veiðistaðnum þar sem fjörið sé hinsvegar lang mest á haustin. Þá er Breiðan eflaust gjöfulasti birtingsveiðistaður landsins.

„Margir halda að í Tungulæk sé hægt að kasta nánast hvar sem er og fiskur taki strax. Það er ekki alveg rétt!“ segir hann.

„Vorveiðinni vil ég skipta í tvo hluta hvað nálgun varðar, annars vegar frá 1. apríl og svo frá apríl lokum og fram yfir miðjan maí. Í apríl byrja ég venjulega með sökklínu ogstuttan taum og vil sjá hvar gerist. Er líka með flotlínu tilbúna á annarri stöng, það hentar betur fyrir suma staðina, og ég veiði bæði á púpur og littlar straumflugur. Fyrstu vikurnar er fiskurinn ekki taumstyggur og við notum þá sterka tauma, kannski svona 12 punda. Þegar kemur fram undir maímánuð og í maí, þá er staðan breytt. Þá þarf að lengja tauma, grenna þá og minnka púpurnar, veiða af enn meiri varkárni.“

Vorveiðin - Réttarhylur og Skuggi

Í þessari yfirferð er gert ráð fyrir að veiðimaðurinn nálgist veiðistaði venjulega af suðurbakkanum, þótt alltaf sé líka hægt að fara yfir á þann nyrðri ef til dæmis vindátt kallar á það eða betra sé að ná þaðan á fiska sem sýna sig. Theodór segir að Réttarhylur sé efsti góði veiðistaðurinn að vori. „Þar er mikilvægt, eins og svo víða, að labba alls ekki beint út á bakkann. Á nokkrum stöðum eru gamlar eldistjarnir og þarna er ein efst og best að kasta fyrst þaðan. Birtingurinn er mjög styggur, nema það sé sterkur vindur og alda, en smám saman veiðir maður sig niður eftir hylnum, alveg þangað sem áin beygir aðeins en þar skipti ég oft um aðferð og fer að kasta andstreymis upp hylinn. Eins má byrja á þeim tanga neðst og veiða sig upp eftir andstreymis, með púpum eða straumflugum sem má þá til dæmis strippa hraðar en á niðurleiðinni. Mikilvægter bara að byrja alls ekki að veiða í Réttarhyl miðjum, það er ávísun á að styggja fiska sem annars kynnu að taka. Svo má reyna í Skugga, næsta stað fyrir neðan. Það er stutt yfirferð, tangi kemur út í veiðistaðinn efst, svo myndast strengur, rétt eins og í nokkrum öðrum þar neðar. Fiskarnir liggja helst aðeins fyrir neðan þar sem strengurinn dofnar.

Sjóbirtingur kjaftar annars oft frá því á vorin hvar hann er, hann er að skvetta sér.

Eftir Skugga þá er gott, ef tveir veiða saman, að annar gangi niður eftir, undir brúna á þjóðveginum og veiði sig niður í Vatnamót, en hinn taki bílinn og bíði þar eftir honum. Rétt fyrir neðan brúna er lítil breiða og þar má stundum rekast á fisk.“

Vatnamót, Bakkinn, Von og Teddi

Í Vatnamótum sameinast svo Hæðarlækur Tungulæk. „Kastað er frá tanganum þar sem þrengingin er en þar sýnir fiskur sig oft. Svo má veiða sig áfram niður en á leiðinni þarf að krækja fyrir gamla sleppitjörn. Efst í Vatnamótum er gott að vera með sökkenda eða sökklínu en neðar í staðnum, þar sem Hæðarlækurinn er opinn beint á móti manni, skipta þá í stöng með flotlínu því þar grynnist. Best er að ná löngum köstum og strippa.

Einu sinni kom ég að Vatnamótum með öflugum bandarískum veiðimanni. Það var brjálað veður, kalt og ausandi rigning, og við vorum í mokveiði. Í þannig veðri tekur birtingurinn oft vel og það gerðist þarna, við stóðum fyrir neðan sleppitjörnina gömlu og hann fékk fisk eftir fisk; ég veiði mest á púpu sem ég bjó til og heitir Green Dum en í þessu veðri var stór Black Ghost að gefa. Þessi veiðimaður landaði vel yfir hundrað fiskum á þremur dögum! Og stangirnar þrjár fengu saman um 240 birtinga.

Í stífri austanátt getur verið gott að veiða af norðurbakkanum, frá tanganum þar sem Hæðarlækurinn kemur útí. Gott er líka að hafa í huga að ef veiðimanni finnst hann ekki ná að kasta á einhverjum staðnum þangað sem hann sér fisk sýna sig, þá er alltaf hægt að færa sig, aka til dæmis yfir Hæðarlækinn og yfir á hinn bakkann og þá má alltaf ná á blettinn.

Veiðistaðurinn Bakki, sem áður var kallaður Súddi, er oft mjög gjöfull. Þar er eins og svo víða mikilvægt að koma varlega að ánni, fara vel upp fyrir tangann þar sem staðurinn byrjar og kasta niður fyrir sig til að styggja ekki. Aðaltökubletturinn er 2-3 metra fyrir neðan tangann, þar er hola sem fiskur getur bunkast í. Þrír félagar veiddu eitt sinn í Bakka hver á fætur öðrum og settu í næstum tuttugu fiska nákvæmlega á sama blettinum. Þeir leiddu þá alltaf niður í Von fyrir neðan, lönduðu þar og gátu þannig haldið tökunni gangandi.

Eftir að hafa veitt sig niður Bakka hefur oft gefið að snúa þar við, fara að kasta upp fyrir sig og strippa hraðar í þeirri yfirferð.

Næsti staður er Von. Þar er enn einn tanginn og djúpur stokkur fyrir framan hann. Þar þarf að byrja fyrir ofan tangann og veiða fyrst stokkinn, veiða sig svo nokkra metra niður frá tanganum. Næsti staður er Teddi, og hann er gjöfulli, en á milli Vonar og Tedda getur líka alltaf verið fiskur. Af norðurbakkanum er líka þægilegra að veiða Von og Tedda saman.“

Teddi er einn af eftirlætis veiðistöðum Theodórs. „Þar er enn einn tanginn sem þrengir farveginn, stokkur fyrir framan hann og fiskur getur verið fyrir ofan tangann, fyrir neðan hann – og svo alveg hundraðmetra niður eftir. Nú síðast í maí voru fiskar til dæmis alla leið frá tanganumog lengst niður á breiðuna. En neðri hlutinn getur kallað á löng köst og er því auðveldari fyrir betri kastarana. Tedda er þægilegt að veiða beggja megin.“

Eyrarhylur, Eykon og Faxi

Næstur er Eyrarhylur, áður kallaður Gussi, einn gjöfulasti veiðistaðurinn í Tungulæk. Við tanga semer við austurbakkann tekur áin svolitla beygju til suðausturs og fellur í streng í áttina að nokkuð löngum tanga sem myndar fyrirstöðu að vestan. Flestir byrja að veiða strenginn efst, öðru hvoru megin, og ef þeir eru að vestanverðu fara þá á neðri tagann og veiða strenginn andstreymis.

„Í Eyrarhyl er líka leynistaður!“ segir Theodór. „Það er svolítill tangi fyrir miðjum veiðistaðnum að norðan, á milli hinna tveggja. Við köllum hann Löggutangann. Ég held mest upp á þennan stað í Eyrarhyl,hann hefur reynst mér mjög vel. Best er að kasta langt, yfir strenginn þar sem fellur niður í hylinn, láta fluguna strax sökkva, og strippa. Bang!

Frá neðri tanganumí Eyrarhyl og alveg niður í Faxa má setja í fiska hér og þar. En á þeirri leið eruþó aðal tökublettir í næsta merkta veiðistað sem er Eykon, þar sem farvegurinn þrengist fyrir neðan Eyrarhyl, og í Faxa. Í vor sem leið var ég við leiðsögn í 15 daga í apríl og þá var alltaf fiskur í Eykoni, þótt við höfum ekki alltaf náð honum. Og hann var líka þar í maí. Þarna er mjög djúpt og sökklínan kemur sér vel í apríl. Þá tekur við löng renna niður í Faxa og ekki margir sem veiða alla þá leið en það getur gefið stöku fisk.“

Í Faxa opnast farvegurinn aftur upp og sveigir til norðurs. Þar í kantinum má oft sjá stórar bleikjur sem falla stundum fyrir púpum sem veiddar eru andstreymis. Og þar má líka veiða vel af birtingi, vænlegast er þegar hann sýnir sig og veiðimaður getur staðsett þá en þetta er langur staður. Þarna bunkast geldfiskur oft á vorin – skrifari tók eitt sinn í maí mynd þar á dróna og á henni má sjá á annaðhundrað fiska í torfu. „Það er gaman að veiða Faxa og skemmtilegast af hinum bakkanum, að norðanverðu,“ segir Theodór. „Og það borgar sig að kasta vel á undan sér þar sem veitt er niður bakkann. Frá Faxa og niður í Holu er í raun einn veiðistaður og þarna getur verið hellingur af fiski. Maður veiðir sig alveg niður á tangann fyrir ofan Holuna, og þar getur maður byrjað að kasta í áttina að henni.“

Holan

Holan er gjöfulasti veiðistaðurinn í neðri hluta Tungulækjar, einskonar lón fyrir ofan Opið hvar áin sameinast Skaftá. Hægt er að veiða Holuna frá öllum hliðum og gott að vera hreyfanlegur við leit að fiski, en geldfiskur bunkar sig iðulega þarna. Höfundur og Theodór hafa báðir upplifað að finna torfuna og setja síðan í hvern tökuglaða birtinginn á fætur öðrum. „Það má segja að Faxi og Holan renni saman,“segir hann. „Við Holuna er gott að vera hreyfanlegur, stundum finnur maður fisk þeim megin sem maður byrjar en svo getur hann verið hinu megin í næsta skipti. Eða alveg í miðjunni. Í haust sem leið var ég að segja veiðimönnum til þarna og þá var geldfiskur í bunka innst í kverkinni. Mesta veiði sem ég man eftir í Tungulæk var fyrir nokkrum árum þegar við fundum bunkann milli kverkar og rörsins, þar sem fellur úr tjörn fyrir vestan inn í Holuna. Við settum á tvær stangir í hátt í fimmtíu fiska á um tveimur tímum. Það var brjáluð taka.“

Í annað sinn fékk Theodór snemma í apríl hátt á annan tug vænna geldfiska á innan við tveimur klukkustundum í Holunni – hann var með sökklínu, 7 kg Maxima taum og fluguna sína Green Dum undir, hnýtta á sterkan krók. „Svona getur Tungulækur verið gjöfull!“ segir hann.

Í Skaftá

Úr Holunni fellur Tungulækur út í Skaftá og á nokkrum tugum metra blandast tært vatnið úr læknum jökulánni niður með bakkanum. Það getur verið heillandi að veiða í slíkum skilum jökul- og ferskvatns en fiskur getur unað sér þar vel, öruggur undir lituðu þaki gruggugs vatns í efra lagi straumsins. Opið nefnist veiðistaðurinn þar sem Tungulækur fellur út úr þrengingu í hraungarði í Skaftána og þar má stundum finna fiska. Stálgrindarbrú liggur yfir opið og auðveldar aðgengið að Holunni og veiðistöðunum við Skaftá. Svo er veitt áfram niður bakkann, kastað í jökulvatnið og flugan látin berast alveg að bakkanum; æsilegt getur verið þegar birtingurinn eltir fluguna alveg upp í grjót. Þarna getur víða verið von á töku, einna helst þar sem er merktur staður, Skilin, og enn neðar er vík þar sem hægist á straumnum en sá veiðistaður hefur verið kallaður Frystikistan. Hægt er að veiða alveg niður að tanga þar fyrir neðan, í landi Ásgarðs sem er næsta jörð fyrir sunnan.

„Besti tími í Frystikistunni finnst mér vera kringum 20. apríl en Skilin eru betri að jafnaði,“segir Theodór. „Þetta er mjög veiðilegt, að kasta í skolaða vatnið. Fyrst er að kasta á Opið, þar sem straumarnir blandast, og fikra sig svo áfram niður eftir kastandi. Skilin eru líklegust en ég hef líka lent í ævintýrum neðar. Ef það er rólegt í Holunni og Faxa þá borgar sig alltaf að taka þennan hring í vorveiðinni og kasta í Skaftá.“

Haustveiðin

Þegar komið er í haustveiði í Tungulæk ber veiðimaður sig að með allt öðrum hætti. Áin hefur verið friðuð í júní og júlí, enda sjóbirtingurinn þá í hafi að næra sig, stöku lax gengur þá í ána og bleikjur, en fyrstu veiðimenn mæta til leiks 20. ágúst og er veitt til 20. október. Ágúst dagana er aðeins tveitt á tvær stangir en þrjár eftir það. Ein stanganna þriggja veiðir alltaf neðri hlutann, frá Réttarhyl og niðu rúr, en oftar en ekki dunda hinir veiðimennirnir sér við Fossinn og Breiðuna, enda safnast þar saman gríðarlegt magn vænna birtinga.

„Þós egja megi að mest veiðist á haustin í efri hlutanum, þá verður ein stöngin alltaf að veiða neðri hlutann – og þar má líka vel setja í fiska“segir Theodór.„Það verður að skanna svæðið. Ég veiddi með félögum 8. til 10. október í haust sem leið og það gekk vel, við fengum 60 fiska og 25 þeirra veiddust í neðri hlutanum.

Á haustin er annars hrein stappa af fiski á Breiðunni. Og það eru líka alltaf fiskar í Réttarhyl.Það er meiri hittingur á öðrum stöðum neðar, eins og í Bakkanum eða Holunni.

Birtingurinn byrjar að ganga í lok júlí. Ef það eru svo komnir 50 fiskar á Breiðuna og í Fossinn þegar haustveiðin hefst, þá eru kannski 500 þar þegar veiði lýkur í október. Þeir eru að tínast inn. Sá sem veiðir neðri hlutann á þessum tíma þræðir sig eftir Réttarhyl, Bakka, Tedda, Eyrarhyl, Faxa og Holunni.

En Breiðan er einstakur veiðistaður. Ólíkur öllum öðrum. Hann er stappaður af fiski þegar líður á. Og vandamál vissulega, sem sumir lenda í, að flugur geta húkkast í fiska. Það er leiðinlegt en gerist stundum.“

Breiðan

„Ef ég á Breiðuna á september- eða októbermorgni þá kasta ég í byrjun nánast frá bílastæðinu og í átt að klettinum sem er þar við austurbakkann, en undir honumog við hann er alltaf mikið af fiski. Og margir mjög stórir. Ég myndi ekki undir nokkrum kringumstæðum ganga strax eftir bakkanum. Undir færi Black Ghost-straumfluga, henni þrumað upp að klettinum og strippað yfir þetta allt saman! Flugan færi pottþétt yfir svona hundrað fiska.

Þegar þrjár stangir veiða Tungulæk saman að hausti eru oft tvær á sitthvorum bakka við Fossinnog Breiðuna og sú þriðja alltaf niður frá.

Stöngin sem byrjar að sunnan byrjar nánast frá bílastæðinu, eins og ég sagði og veiðimenn fikra sig síðan þeim megin varlega ofar, að klettinum, og svo upp fyrir hann. Þeir sem fara yfir á hinn bakkann, yfir göngubrú sem þar er, eru meira í vari. Hringiða sem er þeim megin á Breiðunni veldur því að með bakkanum er straumur upp með honum og fiskar sem þar eru snúa niður. Veiðimenn fara því út í eftir að þeir koma yfir brúna og byrja að kasta þar, fara ekki strax upp með bakkanum. Þannig er strengurinn þar veiddur sér, síðan er hægt að fara upp eftir bakkanum og byrja að veiða Breiðuna efst að austan. Gott getur verið að ná löngum köstum þar út á miðjuna, þar sem fiskur sýnir sig oft. Svo er hægt að veiða strenginn fyrir neðan fossinn en þar bunkast birtingurinn oft þegar á líður. Það borgar sig að standa nokkuð frá strengnum og kasta til hliðar við hann en flugan dregst þaðan undir strenginn. Svo er oft mikið af fiski í Fossinum, efsta pyttinum, og þar tekur hann oft. Það eru margir tökustaðir á og við Breiðuna.“

Þeir stóru liggja oft undir klettinum að austanverðu. „Já, heldur betur. Einn félagi minn sem er þrælvanur veiðimaður var sannfærður um að síðasta haust hafi verið þar 2-3 fiskar sem hafi verið allt að 30 punda. Það voru margir metrar niður á þá. Á haustin eru fiskarnir sem við veiðum í Tungulæk oft hnausþykkir, í svakalegum holdum. Og hver sentimetri af birtingi er mun þyngri en laxinn. 90 cm birtingur er eins og 100 cm lax.“ Og Theodór sýnir mér mynd af 100 cm hnausþykkum birtingi sem hann veiddi í Bakka í apríl.

Fyrir neðan Breiðu

Fyrir neðan Breiðuna eru þrír merktir staðir, Kirkjuhylur, Frúarhylur og Eldhúshylur, þarsem hitta má á fisk á göngu á haustin, en ekki borgar sig að eyða löngum tíma þar heldur veiða Réttarhyl þar fyrir neðan vandlega.

Theodór segist kjósa að fara vel yfir það hvar félagar sem veiða á stöngina í neðri hlutanum hafi kastað og orðið varir, og haga eigin veiði á því svæði eftir því. „Í haust sem leið voru til dæmis fínir fiskar í Holunni og Bakka, sem við náðum. Í september má finna fiska víða en stöðunum fækkar í október, þegar þeir færa sig meira upp ána. Þá verður meiri leit í neðri hlutanum.“

Theodór segir að í Skaftá sé vorveiðin miklu fýsilegri en þegar líður á haustið, þá virðist göngufiskurinn ekki hinkra þar eins og gerist á vorin. En fiskur virðist alltaf vera í Holunni.

Þrjú ólík tímabil

„Fyrir mér eru þrjú veiðitímabil í Tungulæk og þau eru mjög ólík. Á vorin er það frá 1. apríl til svona 25. apríl. Eftir það þarf að fara að vinna meira í fiskunum en það má veiða vel alveg út maí. Þá nota ég mun lengri og grennri tauma, og minnka flugurnar. Ég veiði til dæmis á Beyki bæði snemma í apríl og um miðjan maí nema að í maí eru flugurnar miklu minni. Þá er meira æti í ánni og fiskurinn orðinn vandlátari.“

Þegar spurt er um ástæðuna fyrir því hvers vegna jafn mikið af birtingi gengur í Tungulæk og raun er á, þá segist Theodór oft hafa spáð í þetta. Fyrrum eigandi hafi verið með seiðaeldisstöð og sleppt helling af seiðum í lækinn en það sé löngu hætt. „Gæði vatnsins og frjósemi hljóta að vera fullkomin. Bretar sem ég segi til við veiðar velta þessu mikið fyrir sér, enda hafa þeir aldrei kynnst öðrum eins gæðum í silungsveiði. Eitt sem við sjáum er að meðfram neðri hluta árinnar er mikil mýri, ormar og flugur út um allt. Og þar eru seiðium allt í bakkanum og hljóta að hafa mikið fæði. Svo er spurning hvort þessir garðar allir og tangar virki ekki eins og skjól fyrir ungviðið.

Kristinn í Björgun mótaði svæðið, Þórarinn sonur hans ól seiðin, en síðan hefur fiskgengdin áfram verið gríðarlega góð. Svo hljóta gæði vatnsins sem streymir gegnum hraunið að vera líka mikil. Og veiðigæðin eru einstök. Birtingurinn gengur þarna í hundraða og þúsunda tali. Að það veiðist um þúsund fiskar á ári á ekki lengrasvæði er auðvitað alveg magnað,“ segir Theodór að lokum.

‍

‍